Despot Jovan Oliver – vojskovođa, diplomata i prijatelj cara Dušana

Društvo

Uspon Dušana Nemanjića usko je vezan sa uticajem koji je srpska vlastela imala u to vreme na celokupnu politiku države. Zapravo je sve počelo već nakon bitke kod Velbužda, 28. jula 1330. godine. Kazivanja u istorijskim izvorima su oprečna kada su u pitanju uzroci neprijateljstva oca i sina, odnosno kralja Stefana Dečanskog i prestolonaslednika Dušana. Prema tvrdnjama Danilovog nastavljača, krivica pada na oca koji je „omrznuo“ sina „najljućom mržnjom“ i poveo toliku vojnu silu na njega da je ovaj morao bežati čak do Skadra. Vizantijski istoričar Nićifor Grigora, koji je i lično poznavao krljevsku porodicu, krivicu baca na srpsku vlastelu koja je podstakla prestolonaslednikov strah od eventualnog gubitka položaja nakon što je Stefan dobio decu u drugom braku.
Istina u vezi ovih događaja ostaje još uvek skrivena među ostacima prošlosti, međutim, njeni obrisi se svakako mogu jasnije nazreti od onoga kako su, vrlo verovatno pristrasni, srednjevekovni istoričari to prkazivali. Srpska vlastela je svakako već nekoliko decenija imala direktnog uticaja na politiku Nemanjića, a karakterističan primer toga je Sabor u Deževu 1282. godine, kada je miroljubiva politika kralja Dragutina morala biti zamenjena agresivnijim nastojanjima njegovog mlađeg brata. Imajući u vidu to da se moć vlastele zasnivala na bogatstvu, koje je bilo direktno uslovljeno feudalnim nametima, a oni povezani sa prostorom koji feud obuhvata, osvajanje novih teritorija bio je nepresušni izvor moći velikaša. Pored redovnih nameta, ratni plen nakon osvajanja određenih teritorija bio je takođe važna stavka prilikom donoošenja odluka o ratu ili miru. Ne treba se ipak zavaravati pa pomišljati da je ovo nekakva osobenost srpskih feudalaca. Ovo je tipična politička doktrina kojom su se rukovodili svi feudalni gospodari širom srednjevekovne Evrope s obzirom na to da je čitav feudalni sistem u neku ruku i osmišljen prema ovim principima.
Kada je u pitanju konkretni slučaj sukoba Stefana Dečanskog i Dušana Nemanjića, neprijateljstvo je izazvano suprotnim pogledima na budućnost državne politike nakon pobede kod Velbužda. S jedne strane, kralj je usmeravao pasivno političko i vojno delovanje u nameri da očuva postojeće granice i međunarodne odnose sa susedima, dok je vlastela želela da iskoristi momenat dominacije i u praktičnoj politici ostvari svoje prirodne ambicije. Uloga mladog prestolonaslednika u svemu tome se ne može jasno odrediti. Imajući, međutim, u vidu to da je on sa svojom konjicom, koju su po pravilu činili vojnici plaćeni iz kasa vlastele, praktično izvojevao pobedu kod Velbužda, može se naslutiti da je i lično negovao militarni politički princip. Kasnija njegova politika u potpunosti opravdava ovu tvrdnju iako nije nemoguće, mada je malo verovatno, da je Dušan bio puki eksponent u rukama vlastele. Takođe, većina predstavnika vlasteoskih porodica u to doba bili su Dušanovi vršnjaci i prijatelji pa je sasvim izvesno da je mladi prestolonaslednik bio neodvojivi deo militarnih grupacija u kraljevini.
Kako god, združene snage vlastele i prestolonaslednika zbacile su kralja Stefana Dečanskog sa trona koji je zauzeo upravo on, Dušan Nemanjić, kasnije prozvan Silni. Paralelno sa usponom Dušana razvijala se i srpska država Nemanjića, ali i snaga feudalaca koji su dostigli najveći uspon baš u tom periodu. Još jedna činjenica iz kasnijih vremena potvrđuje mogućnost tvrdnji da su se zapravo zajednički interesi Dušana i vlastele sklopili u pravom momentu. Naime, tokom njegove vladavine vlastela je rasla, kako u moći, tako i u državnoj hijerarhiji, da bi njihovi sinovi, nakon raspada Dušanovog Carstva, postali čuveni oblasni gospodari. Jedan od najuticajnijih vlastelina i najbližih Dušanovih saradnika i prijatelja bio je Jovan Oliver, vlastelin čiji uspon se poklapa sa usponom novog vladara i njegove države. Takođe, sa smrću prvog cara među Srbima usledio je i munjeviti pad njegovog najodanijeg vlastelina.
Rano detinjstvo i život Jovana Olivera nisu poznati, ali se verovatnim čini da je bio sin nekog od uticajnih velikaša iz vremena kralja Milutina, možda i dovorana na kraljevskom dvoru. Bliskost sa Dušanom Nemanjićem potvrđena je državnim visokim dostojanstvima i titulama koje mu je car dodeljivao. Takođe, ni sam njegov uspon nije moguće precizno definisati, a kao mogućnost najbliža istini jeste da se isticao na bojnom polju u Dušanovoj vojsci. Takođe, ne bi bilo iznenađujuće da je pored svojih vojnih sposobnosti Jovan Oliver posedovao svojevrstan diplomatski dar, pa čak i obaveštajnu ulogu u imperiji koja je, šireći svoje granice, dolazila u dodir sa nepoznatim političkim strukturama.
Prvo zapaženije pominjanje Jovana Olivera vezano je za diplomatsku misiju u posredovanju između kralja Dušana Nemanjića i Jovana Kantakuzina. Jovan Oliver bio je zadužen da dočeka Jovana Kantakuzina kod Proseka, utvrđenog grada na strmim i visokim prostorima klisure Vardara. Na Vardaru, kod Velesa, sreli su se pretendent na vizantijski carski presto i Dušanov velikaš Jovan Oliver. Njih dvojica su se i od ranije poznavali viđajući se prilikom susreta kralja Dušana i cara Andronika III Paleologa. Činjenica da je Dušan poslao baš Jovana Olivera na ovako osetljivu i tajnu misiju, pored činjenice da je već bio prisutan tokom susreta na najvišem vrhu, potkrepljuje mišljenje o njegovoj suptilnijoj ulozi u okviru Dušanove administracije i obaveštajne mreže. Nakon obavljenog posla sa Kantakuzinom, Jovan Oliver je obavestio svog kralja o dolasku vizantijskog pretendenta koga je ranije uputio prema Skoplju. U tom momentu kralj se nalazio negde na Moravi, na putu da isprati kraljicu Jelenu koja se uputila svome bratu, trnovskom caru Jovanu Aleksandru, u Bugarsku. Saznavši za iznenadni Kantakuzinov dolazak, Dušan se sa suprugom vratio i preko Oliverovog brata Bogdana obavestio svog gosta da mu dolazi u susret.
Sastanak kralja Dušana i Jovan Kantakuzina održan je u Prištini, jula 1342. godine. Vesti o toku sastanka ostavio je sam Jovan Kantakuzin, car i istoričar, naglasivši prejaki uticaj koji su na Dušana imali kraljica Jelena i savet od dvadeset četiri najuglednija velikaša. Nije sasvim jasno da li je zapravo Jovan Oliver na svoju ruku inicirao sastanak sa Kantakuzinom jer je on, kako i sam Kantakuzin svedoči, bio najvatreniji pobornik ostvarenja saveza sa vizantijskim pretendentom. Izvori su međutim nedvosmisleni kada Jovana Olivera nazivaju najuticajnijim Dušanovim velmožom. Pregovori sa Kantakuzinom o savezništvu nisu tekli glatko, ali je na kraju Jovan Oliver izvukao ono što je želeo ili što je u tom momentu smatrao najboljom opcijom za svoga kralja i sebe lično. Naime, protivljenje dela srpske vlasetele, izazvano nepoverenjem prema Grku sa uzurpatorskim ambicijama, prevaziđeno je ženidbom Kantakuzinovog sina Manojla sa ćerkom Jovana Olivera koji je imao ostati u Srbiji kao taoc. Stav srpskih velikaša bio je potpuno razumljiv jer je savezništvo sa Jovanom Kantakuzinom podrazumevalo direktno mešanje u unutrašnje sukobe susedne države.
Ipak, čini se nepobitnim da je Jovan Oliver izvukao najviše dobiti iz ove misije, jer je otvorio mogućnost svojoj porodici da ostvari eventualne rodbinske veze sa budućom carskom porodicom u Vizantiji. Svakako da u tom momentu niko nije mogao znati da li će Jovan Kantakuzin ikada ostvariti svoje ambicije ali je, bez obzira na to, napravljen dobar diplomatski iskorak za dalekovidu diplomatiju. Tako je, posredstvom Jovana Olivera stvoreno savezništvo kralja Dušana i Jovana Kantakuzina i usvojen plan borbe protiv legitimne vlasti u Carigradu, a pod osnovnom nagodbom da svaka strana zadrži ono što osvoji.
Uspon Jovana Olivera nastavljen je i nakon ovog događaja, posebno zahvaljujući uspešnoj osvajačkoj politici koju je kralj Dušan vodio prema Vizantiji. Dušanov vojskovođa Jovan Oliver učestvovao je u ratnim dejstvima u sadejstvu sa Kantakuzinom što dodatno potkrepljuje tvrdnju da su njih dvojica i ranije ostvarili bliske veze. Nakon osvajanja na jugu i Dušanovog krunisanja za cara Srba i Grka, na Uskrs 1346. godine u Skoplju, srpska vlastela je osim proširenja teritorija postala i deo prisvojene vizantijske carske titulature. Tako je Jovan Oliver, kada je postao gospodar u oblasti Ovče polje sa Zletovom najpre nosio prestižnu titulu sevastokratora da bi konačno 1349. godine dobio i despotsko dostojanstvo. Ovo zvanje mogli su dobiti samo najbliži članovi careve porodice, a u slučaju Dušana, to su, pored Jovana Olivera, bili još njegov polubrat Simeon – Siniša, zatim brat carice Jelene, Jovan Asen i izvesni Ivaniš sa posedima u Toplici koga Dušan naziva „roditeljem carstva mi“. Samim tim što je dobio ovo visoko dostojanstvo koje dodeljuje lično car, Jovan Oliver postao je faktički i deo carske porodice Nemanjića i čovek od najvišeg poverenja Dušana Silnog.
Poverenje koje je despot Jovan Oliver stekao kod cara ili neosporna moć, koju je imao, ogleda se i u samostalnosti pri izboru zletovskih episkopa, a verovatno i mogućnošću da kuje sopstveni novac. Despot Jovan Oliver se takođe služio i starom nemanjićkom simbolikom noseći na svojoj odeći simbol dvoglavog orla sa raširenim krilima čije glave rastu iz jednog vrata.
Kao nosioc ovog najvišeg dostojanstva, koje je poreklo vodilo od same carske titulature, izdvajalo je Jovana Olivera od ostale vlastere. Nosioci zvanja sevastokratora i despota ubrajali su se u „gospodu srpsku“. Sve do Dušanovog krunisanja za cara privilegiju na ovakvo obeležavanje imao je samo vladar kao „gospodin srpski“ ili „gospodin srpskih i pomorskih zemalja“. Ipak, za života cara Dušana niko od njih se nije obeležavao „gospodinom srpskim“, već su svi ponosno isticali svoja sevastokratorska ili despotska zvanja „svih srpskih i pomorskih zemalja“.
Despot Jovan Oliver ostao je zapamćen i kao ktitor manastira Lesnova kod istoimenog sela, između Kratova i Zletova u oblasti Makedoniji. Manastir je izgrađen 1341. godine na temeljima bazilike iz doba lokalnog pustinjaka Gavrila Lesnovskog čija se pećina nalazi u blizini. Među manastirskim freskama se ističu freske samog despota i njegove žene Marije Ane i kraljevskog para Dušana sa žezlom u obliku dvostrukog krsta i Jelene. Bez obzira na to što nije kanonizovan u Lesnovu, Dušan je Nemanjić prikazan sa oreolom iznad glave.
Iznenadna Dušanova smrt ubrzala je i pad despota Jovana Olivera, koji ubrzo nestaje sa istorijske pozornice. Njegova smrt nije rasvetljena postojećim istorijskim izvorima, ali se zna da se nikada nije izdvojio kao samostalni gospodar svoje oblasti. Pretpostavlja se da je preminuo već 1356. Godine, ali način njegove smrti nije poznat. Njegovi maloletni sinovi, Krajko i Rusin nisu odigrali zapaženiju ulogu, a najveći deo poseda preminulog despota zauzeo je Vukašin Mrnjavčević, dok su manje posede prigrabili Dejanovići i Paskačići.
Misteriozni nestanak despota Jovana Olivera svakako je moguće povezati i sa nekim sukobom koji je mogao postojati među Dušanovim najvišim dostojanstvenicima. Postoji verovatnoća da je despot Jovan Oliver stradao već u prvim previranjima nakon Dušanove smrti ili da je u zaveri ubijen kako bi se oslabio uticaj novog cara. Iza ovakvih intriga svakako bi stajao neko od oblasnih gospodara koji su se osamostaljivali, a najviše sumnje palo bi svakako na kuću Mrnjavčevića. S obzirom na to da nikakve potvrde u izvorima za ovakve špekulacije nema, ostaje kao najsigurnije i najbliže eventualnoj istorijskoj istini da je despot Jovan Oliver preminuo prirodnom smrću, 1356. godine.

 

Autor: Srđan Jović

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *