POJAM ČETNIK I POREKLO POZDRAVA SLOBODA ILI SMRT

Društvo

Prvi elementi četništva na Balkanu vezani su za bugarske vojno-gerilske akcije u oblasti Makedonije. Radilo se o tome da je još 1893. i 1894. godine u Tesalonikiju osnovana Unutrašnja makedonska revolucionarna organizacija, poznata kao VMRO, sa ciljem da oružanom borbom i gerilskim modelom ratovanja prisjedini ovu oblast, zajedno sa Trakijom, Kneževini Bugarskoj. Istovremeno su od 1902. godine i grčke četničke jedinice, popularni andarti delovali u spornim oblastima protiv četa VMRO-a. Odmah nakon Grka, i Srbi su u Beogradu osnovali svoje komite, tj. čete sa ciljem da zaštite Srbe u ostacima Otomanskog carstva, odnosno u Makedoniji, od terora muslimanskih bandi i pripadnika VMRO-a.
Inicijalna kapisla za osnivanje srpskih četa bio je bugarski ustanak u Makedoniji, tačnije u Kruševu 1903. godine. Iako je ustanak veoma brzo ugušen, a trupe VMRO-a se odmah povukle u Bugarsku, sproveden je do tada najžešći teror prema srpskom stanovništvu. Prva organizacija srpskih četa formirana je maja 1903. godine u Beogradu pod nazivom Srpska revolucionarna organizacija. Osnivači ove organizacije poticali su iz krugova vojske i srpske akademske elite. Postoje špekulacije o tome da je organizacija direktno proistekla na inicijativu i iz redova onih koji su u Srbiji sproveli dinastičku smenu par sedmica ranije, tj. iz tajne vojno obaveštajne organizacije, kasnije nazvane Crna ruka. Takođe, iz tog vremena datira i prepoznatljiva parola, tj. stari četnički pozdrav Sloboda ili smrt, koji se našao i na zastavi četnika u vreme Drugog svetskog rata.
Uprkos tome što je došlo do zvaničnog sporazuma između Bugarske i Srbije već naredne, 1904. godine, kojim je garantovan prekid borbi i odbačeno strano mešanje, ove ilegalne jedinice nastavile su da u tajnosti agituju za svoje vlade i interese. Veoma često je dolazilo i do lokalnih okršaja između bugarskih i srpskih gerilaca na prostoru Makedonije. Već 1905. godine znatno je pojačan srpski angažman u spornoj oblasti osnivanjem još jednog ogranka Srpske revolucionarne organizacije. Udruženje pod nazivom Srpska odbrana formirano je u Skoplju najpre od meštana čije redove su sporadično popunjavali dobrovoljci iz Srbije. Zvanično, srpska vlada, zbog protivljenja i pritiska velikih sila, nije podržavala ove aktivnosti, međutim, izuzetno jak vojni uticaj na novu dinastiju i Vladu neutralisao je svako protivljenje, ukoliko ga je iskreno i bilo.
Jačanje srpskog četničkog pokreta bilo je munjevito, a paralelno sa njim došle su i povoljne okolnosti iz suparničkog tabora. Naime, nakon neuspešnog ustanka, VMRO se nakon 1907. godine podelio unutar sebe na desno probugarsko, i levo autonomaško krilo. Takođe, javio se i veliki broj pravoslavaca koji su živeli u oblasti Makedonije i koji su sporadično napuštali bugarsku egzarhiju pristupajući Patrijaršiji, odnosno Grčkoj ili Srbiji.
Veoma brzo stvorila se i jaka autonomaška grupacija i unutar srpskih četnika koji su zastupali ideju rukovođenja pokretom iz Skoplja umesto iz Beograda. Kada je 1908. godine izbila Aneksiona kriza, pažnja lidera srpskih četnika, u prvom redu Vojislava Tankosića i Vojina Vuka Popovića, bila je usmerena prema zapadu. Od tada su četnički odredi organizovano premeštani na Drinu. Tada je stvoren još jedan ogranak Narodne odbrane čiji je cilj bio prikupljanje sredstava i ljudstva za prebacivanje u Bosnu i Hercegovinu. Dejstvo četnika na zapadu, međutim, bilo je minimizirano pritiskom velikih sila, pa je na kraju Srbija morala priznati aneksiju.
Konačno, od 1909. godine, četnički pokret se ponovo okrenuo Makedoniji i odigrao jednu od ključnih uloga u pripremi terena za oslobodilačku borbu na ovom prostoru. Krunu njihovog angažmana predstavljaju pobede u oba Balkanska rata, kada je konačno prostor Makedonije na kojem je živelo srpsko stanovništvo bio oslobođen i pripojen svojoj matici, odnosno Kraljevini Srbiji. Ipak, uprkos ubedljivoj srpskoj pobedi u Makedoniji, autonomaški pokret proizašao delom iz VMRO-a, a delom iz Srpske revolucionarne organizacije, nije prestao da postoji. Naprotiv, nastavio je sa rovarenjem i u narednim decenijama. Svoju konačnu pobedu ostvario je nakon Drugog svetskog rata više zaslugom novog komunističkog rukovodstva, nego sopstvenim delovanjem koje je do tada uvek lokalizovano i držano pod strogom kontrolom.
Četnički pokret se dvadesetih i tridesetih godina razvijao u skladu sa promenama političkih uslova na prostoru Srbije, tj. novih državnih tvorevina koje su nastale i u velikoj meri izgubio svoj prvobitni izgled i ciljeve. Najvažnija promena oghleda se u tome što je duša pokreta postala jugoslovenska umesto srpska. Kasniji srpski četnici, tj. oni koji su ostali upamćeni kao jedan od pokreta otpora protiv okupatora u vremenskom razdoblju od 1941. do 1945. godine, zadržali su verbalnu simboliku tj. parolu i pozdrav Sloboda ili smrt, zatim veoma bledu sliku svoje stare nacionalno-monarhijske opredeljenosti i konačno svoj gerilski način borbe.
Zahvaljujući brojnim ratovima na Balkanu, koji su se odigrali u samo jednom veku, pojam četnik ostao je upečatljiv i dominantan i do dana današnjeg. Ipak, od njegovog prvobitnog značenja, ideje, uloge i svrhe nije više ostalo gotovo ništa. Ukoliko bi se sudilo prema sadašnjim refleksijama, izraz četnik, umesto plemenitog borca za slobodu do smrti, što sama četnički moto kazuje, u velikoj meri je poprimio negativnu konotaciju. Globalne političke promene koje su usledile krajem prošlog veka, pogotovo one kojima se narodima koji žive u srpskom okruženju, a koji su, istini za volju, izmišljeni pre svega par decenija, dopustile da drsko i nekažnjeno ispoljavaju mržnju prema srpskom narodu u celini, proizvele su to da se pojam četnik poistovećuje sa srpskim ratnikom koji ubija civile ili, još monstruoznije, koji civile kolje. Zahvaljujući najpre medijskoj, zatim obrazovnoj i kulturnoj dominaciji antisrpskih elemenata, ova tako jeftina neistina postaje sve češća i opšteprihvaćena i među samim Srbima. Ukoliko bi se ipak zanemarila pomenuta mržnja kojoj su Srbi izloženi, ratovi koji su vođeni devedesetih godina su, takođe neopravdano, pojam četnik poistovetili sa opštim pojmom za srpskog nacionalistu ili rodoljuba. Ono što ostaje kao neosporna istina jeste da je autentični srpski četnik nestao sa istorijske pozornice onog trenutka kada se Kraljevina Srbija preobratila u Kraljevinu Srba Hrvata i Slovenaca. Svi kasniji pokušaji korišćenja imena srpskih četničkih boraca u Makedoniji, Balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu predstavljaju neuspele pokušaje restauracije ili degradacije slavnih dana srpske armije.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *