SRPSKO-BUGARSKI ODNOSI: „VEČITO NEPRIJATELjSTVO“

Društvo

Antagonizam i suparništvo između Srba i Bugara traje gotovo isto onoliko koliko i samo bivstvovanje ova dva naroda na prostoru Balkanskog poluostrva. Dakle, prve konfrontacije Srba i Bugara zabeležene su još u periodu ranog srednjeg veka, pre nego što su u društveno-političkoj i etničkoj formi i formirane države ova dva naroda. Iako je dolazak Slovena, odnosno Srba na Balkansko poluostrvo, zabeležen skoro dva veka pre nego što su se Bugari pojavili na sceni istorije Balkana, teško da se mogu pronaći dugovečniji neprijateljski odnosi od onih koji vladaju između ova dva naroda.
Sve je počelo davno, još 811. godine, kada je surovi bugarski lider Krum pobedio vizantijskog cara Nićifora i, sudeći prema svedočanstvu vizantijskog istoričara Teofana, proslavljao svoju pobedu ispijajući vino iz lobanje ubijenog samodršca. Već tada Bugari su pokazali svoju agresivnu prirodu i želju za uspostavljanjem apsolutne dominacije na Balkanu. Nakon ovog vojnog i političkog uspeha, koplje Bugara usmereno je ka zapadu, na prostore koje su već dvesta godina naseljavali Sloveni, odnosno najstarija srpska plemena. Iznenadna Krumova smrt 814. godine na kratko je zaustavila širenje Bugara, međutim, kada je njegov naslednik Omurtag sklopio tridesetogodišnji mir sa Vizantijom, neometano se mogao okrenuti osvajanjima srpskih plemena: Timočana, Guduskana, Obodrita i nešto kasnije Moravljana. Prvi bugarski napadi na srpska plemena zabeleženi su već oko 818. godine.
Osvajanje teritorija koje su naseljavala pomenuta plemena, po svemu sudeći, nisu išla teško. Ipak, verovatnije je da su se Sloveni povlačili ka zapadu ostavljajući pustim oblasti na kojima su živeli. Ovim bugarskim upadom zapravo je pokrenuta još jedna, svakako prema obimu znatno manja, migracija Srba ka zapadu. Stavivši u pokornost pomenuta plemena, Bugari su širili svoje granice ka zapadu zauzevši delove Banata i Bačke. Skoro deceniju kasnije oni preduzeše i nekoliko svirepih, pljačkaških pohoda brodovima uz Dravu, 827. i 829. godine. Tada se ovaj istočnjački narod po prvi put susreo i sa zapadnoevropskim, germanskim narodima, u prvom redu sa Franačkim carstvom. Vrlo je verovatno da su prve interakcije sa Francima bile takođe neprijateljske i agresivne što se može zaključiti na osnovu kasnije sklopljenog mira između ova dva naroda. Konačno, nakon sklapanja franačko-bugarskog mira 831. godine i isteka tridesetogodišnjeg mira sa Vizantijom 846. godine, dakle najverovatnije u razdoblju između 832. i 845. godine, Bugari su se ponovo ustremili ka preostalim srpskim plemenima. Napokon su pokorili i Moravljane koji su svoje sedište imali u gradu Margumu, koji se nalazio na ušću istoimene reke u Srbiji. Episkop Moravljana spominje se 873. i 880. godine u okvirima bugarske države.
U svojim osvajačkim naletima ka zapadu Bugari su tokom druge polovine IX veka bili zaokupljeni obnovljenim ratnim pohodima protif Franaka. Bugarsko zauzeće na zapadu, vrlo verovatno, iskoristili su pokoreni Srbi koji su tada, za vreme kneza Vlastimara, u Raškoj uspeli da formiraju sopstvenu državu koja se suprotstavljala svojim agresivnim susedima. Vojska kneza Vlastimara u jednom momentu uspela je da zarobi Vladimira, sina bugarskog vladara Borisa, 864. godine. Nezavisnost za Srbe ipak nije mogla biti dugotrajna, pa je već krajem veka Vlastimirova država bila rasparčana među njegovim sinovima koji su primorani da prihvate vazalne odnose prema tada najmoćnijem čoveku na Balkanu, vizantijskom caru Vasiliju I.
Na sledeći u nizu sukoba Srba i Bugara nije se predugo čekalo. Već nakon smrti Vasilija I 886. Godine, Bugarska se ponovo uzdigla i predvođena Simeonom nanela strahoviti poraz carskoj vojsci u bici kod Anhijala 917. godine. Tada se samozvani bugarski car Simeon okrenuo prema zemljama na kojima su živeli Srbi gde je do nogu potukla Vlastimirove naslednike u nekoliko navrata. Od tog doba srpski kneževi nalazili su se pod stalnom pretnjom bugarskog oružja i bili primorai na prihvatanje svih segmenata koje su podrazumevali vazalni odnosi karakteristični za srednji vek. Nakon neuspešnog pokušaja oslabađanja od bugarskog pritiska 924. godine, Srbija beše potpuno opustošena, porobljena i surovo kažnjena, a narod gotovo uništen. Priča se da je tada Srba ostalo samo u primorju, u zemljama veštog diplomate i mudrog državnika Mihaila Viševića. Ipak, iznenadna Simeonova smrt 927. godine potpuno je preokrenula poliičke odnose na Balkanu. U nameri da osnaži najbrojnije i etnički najsnažnije slovensko pleme na Balkanu, vizantijski car Roman Lakpin pomogao je novom srpskom knezu Časlavu, koji je pobegao iz bugarskog ropstva, da se učvrsti na vlasti u svojoj državi. Nakon toga došlo je do višedecenijskog predaha za vladare srpskih oblasti od ubitačnih osvajačkih napada bugarskih vladara.
Sledeći u nizu nasrtaja Bugara na srpski etnički identitet dogodio se za vreme još jednog bugarskog samozvanog cara Samuila. On je najpre pokorio Rašku, a potom svoju snagu usmerio i na Zetu Jovana Vladimira. Samuilova politika prema srpskim kneževima bila je ipak donekle suptilnija od one koju su sprovodili njegovi prethodnici. Kako bi obezbedio mir na svojim zapadnim granicama, on se odlučio da vrati Jovana Vladimira na zetski tron, zatim i njegovog strica Dragomira u Trebinje i Hum kao svoje vazale. Ovakve prilike trajale su sve do nemilosrdnog uništenja Samuilove države na Bjelasici 1014. godine gde je vizantijski car Vasilije II masakrirao bugarsku vojsku stekavši tada svoj nadaleko poznati nadimak, Bugaroubica. Srpske državice, nesposobne da samostalno opstanu, vrlo brzo su jednog sizerena zamenile drugim, vrativši se ponovo u domen vizantijskog vazalstva.
Srpsko-bugarsko neprijateljstvo i kompleksni interesno-politički odnosi nastavljeni su i kasnije tokom srednjeg veka. Najpre se bugarski car Kalojan uvukao u dinastički sukob i građanski rat u Srbiji. On je najverovatnije vojno i moralno pomagao velikog župana Stefana Nemanjića da povrati od oca dobijeni presto koji mu je preoteo brat Vukan. Ipak, iznenadna Kalojanova smrt 1207. godine izazvala je trvenja u samoj Bugarskoj u koja se sada umešao srpski vladar pruživši utočište odbeglom bugarskom plemiću Strezu. Bugarski car Boril u savezništvu sa Latinskim carem Henrikom napao je tada Srbiju, pokušavajući da iskoristi njenu slabost koju je izazvao dugogodišnji građanski rat između braće. Vojska bugarsko-latinskog saveza snažno je udarila na Srbiju doprevši čak do Niša 1213. ili 1214. godine. Vojska velikog župana uspela je da odbije ovaj napad, najverovatnije tako što je noću i iznenada napala vojni kamp saveznika ulogoren u okolini Niša. Tada se, međutim, po prvi put kristalnom jasnoćom oslikalo podmuklo lice Bugara koje će takvo ostati i do danas. Naime, Strez, štićenik Stefana Nemanjića, odmetnuo se od velikog župana procenivši da će on ipak podleći združenom pritisku bugarsko-latinske koalicije. Tako je Strez udario na pogranične krajeve Srbije pustošeći ih i nemilosrdno paleći i zastrašujući stanovništvo. Čak ni misija monaha Save Nemanjića, koji je tada odlazio na pregovore u Strezov tabor, nije urodila plodom. Kao epilog ovih davnih i nedovoljno rasvetljenih događaja ostaje samo sumnja da je Sava uspeo da privoli, podmetne ili potkupi neke od ljudi iz Strezove pratnje da ubiju svog gospodara. Kako god, Strez je u svom šatoru pronađen mrtav 1214. godine čime je nova bugarska pretnja na srpske granice bila otklonjena.
Tokom XIV veka neprijateljstvo je kulminiralo u još jednoj podmukloj nameri Bugara da okupiraju i prisvoje srpske teritorije. Naime, bugarski car Mihailo Šišman, u savezništvu sa vizantijskim carem Andronikom III Paleologom, napao je Srbiju. Združene bugarsko-vizantijske trupe nasrnule su na granicu kraljevine kojom je vladao Stefan Uroš III Nemanjić Dečanski. Do odlučujuće i sudbonosne bitke došlo je kod mesta Velbužd 28. jula 1330. godine. Bugarska vojska bila je do nogu potučena, sam car zarobljen, a kada je to video Andronik III, nije ni prišao bojnom polju već naredio nalevo krug i sa svojom vojskom oteo nekoliko pograničnih gradova svom bugarskom savezniku. Za pobedu srpske vojske kod Velbužda bio je najzaslužniji prestolonaslednik Dušan, koji je komandovao srpskom oklopnom konjicom na levom krilu bitke. Njegovim probojem te linije fronta omogućeno je ubojitije delovanje ostataka srpske vojske što je na kraju uslovilo potpunoj pobedi. Nakon bitke bugarski velikaši ne samo da su se malodušno predavali srpskoj vojsci zajedno sa gradovima i oblastima koje su posedovali, nego su srpskom kralju nudili predloge o potpunom potčinjavanju. Epilog bitke bilo je to što je Bugarska definitivno istisnuta iz doline Strume i Vardara, a jedan odred srpske vojske otišao je čak do Trnova gde je imenovan srpski vazal na bugarskom prestolu. Takva politička pozicija ostala je na snazi nekoliko decenija, tj. sve do raspada Carstva Srba i Grka, koje je formirao i oblikovao Stefan Uroš IV Dušan Nemanjić, nazivan Silni.
Pozni srednji vek kao što je poznato obeležen je političkom rascepkanošću balkanskih država, slomom Vizantijskog carstva i osvajačkim poduhvatima Osmanlija. U takvim uslovima i srpsko-bugarski odnosi našli su se na margini značajnijih i dugovečnijih promena koje su usledile. Time uslovljeno Bugari i Srbi su čitavo jedno istorijsko razdoblje proveli zarobljeni u državnoj upravi istočnjačke despotije sa islamskom kulturom koja je pretila da ugrozi, a donekle to i uspevši, sve veličanstvene civilizacijske tekovine stečene zahvaljujući interakciji sa uzvišenom grčkom civilizacijom tokom srednjeg veka.

Obnova, sada već drevnog neprijateljstva između Srba i Bugara, dogodila se odmah po oslobađanju od Osmanlijske vlasti. Čini se kao da Bugari za svih pet vekova koje su prioveli pod vlašću sultana nisu zaboravljali stare neizmirene račune sa narodom u svom susedstvu. Već pri prvoj mogućnosti koja im se ukazala pokušali su da ponovo podlo i sa leđa udare na Srbiju, ovoga puta koristeći se snagom svog odanog saveznika, Carske Rusije.
Naime, nakon okončanog rata protiv Otomanskog carstva koji je vođen na širokom prostoru Balkana, a svakako sa izraženim srpskim učešćem, 1878. godine sklopljen je mir. Sporazum su potpisali sa jedne strane ruski, a sa druge osmasnki izaslanici u San Stefanu, nedaleko od Konstantinopolisa. Rukovodeći se isključivo sopstvenim interesima, a kako je pobeda hrišćanske koalicije predvođene Rusijom bila potpuna, jasno je da su uslovi dirigovani iz Petrograda. Na opšte iznenađenje, pre svega srpske ali svakako i evropske javnosti, ovaj „ruski mir“ stvorio je tkz. „veliku Bugarsku“, koja se prostirala od Dunava do Egejskog mora i od crnomorske obale do albanskih planina, uključujući Skoplje i dolinu Vardara. Ispostavilo se da je sanstefanski mir predstavljao daleko više i od najsmelijih maštanja svih bugarskih patriota i veoma uznemirujućih očekivanja evropskih diplomatskih krugova. Prema mirovnom ugovoru, trebalo je da ruska vojska u naredne dve godine ostane u novoj Kneževini Bugarskoj kao garant mira i stabilnosti regiona. Bio je ovo potez kojim je Rusija želela da potvrdi svoju moć i formalizuje svoju „satelit“ državu u neposrednoj blizini Konstantinopolisa. Ova „velika Bugarska“ u svom sastavu bi posedovala čitavu Makedoniju i imala izlaz na dva mora. Sanstefanski sporazum, koliko god bio marginalan kada je praktično stanje na terneu bilo u pitanju, uspeo je da do tada zanemarljivoj i lokalnoj pretnji u vidu Bugarske raširi krila i otvorila prostor za buduće neprirodne pretenzije ovog naroda. Ironija leži u tome da se bugarski nacionalisti i danas pozivaju na ovaj nepriznati sporazum iznoseći svoje pretenzije na vekovne srpske i grčke zemlje, preteći tako da u svakom momentu izazovu trvenja na Balkanu. Bugarska je, nošena željom za ostvarenjem ideje „ruskog mira“ i svojih sanstefanskih snova, direktno i nemilosrdno uticala na izazivanje tri velika i krvava sukoba na Balkanu za samo nekoliko decenija XX veka.
Prvi od ovih sukoba odigrao se 1913. godine kada je ohrabrena podrškom iz Beča, Bugarska 17. juna iznenada i bez objave rata noću udarila na srpske položaje. Iako je bugarski napad iznenadio srpski komandni kadar, vojska je ipak bila na oprezu. Bez obzira na to što se nije unapred moglo precizirati vreme bugarskog napada, članovi srpskog Generalštaba bili su svesni toga da se u Bugare nikada ne može sigurati, te da je opasnost od mučkog napada moguća svakog časa. Razrešenje ovog sukoba ovekovečeno je još jednom slavnom srpskom pobedom koja se po svojoj važnosti i veličanstvenosti može porediti sa onom kod Velbužda. Nekoliko dana srpske trupe hrabro su odolevale bugarskim napadima na Bregalnici da bi na kraju sve bilo završeno ubedljivom pobedom slavne srpske vojske. Srpski komandni kadar svesno je prepustio inicijativu neprijatelju koji je opijen brzim napredovanjem razvlačio linije fronta do neprirodnih razmera. Brz im i skoncentrisanim protivudarom srpska vojska je munjevito preokrenula situaciju i nanela žestok poraz verolomnom savezniku iz Prvog palkanskog rata. Srpska vojska do nogu je potukla Bugare na Bregalnici i zauzela Štim i Kočane. Ubrzanim maršem srpski vojnici krenuli su na Ćustendil i Vidin. Simbolično, baš na dan bitke kod Velbužda, 28. jula 1913. godine, u Bukureštu je potpisan mir koji je ovekovečio ovu slavnu pobedu srpske vojske. Odredbama mira Srbija je uglavnom zadržala ranije stečene teritorije, mala šroširenja u oblasti Makedonije i zajedničku granicu sa Crnom Gorom u Raškoj oblasti.
Već naredne godine, takođe uz podršku i savezništvo sa bečkim dvorom, Bugari su strpljivo čekali momenat kada bi udarili na Srbiju. Velike pobede Srba na Ceru i Kolubari onemogućile su ulazak Bugara u rat 1914. Godine, ali su zato tokom naredne austrougarske ofanzive sa severa sproveli invaziju na Srbiju koja se zahvaljujući tome našla u skoro bezizlaznoj situaciji. Preprečivši tako mogućnost povlačenja ka Grčkoj dolinom Morave pa kroz Makedoniju, Bugari su primorali srpsku Vladu, kralja i Generalštab da donesu odluku o prelazu preko Albanije. Stradanja Srba u teškim zimskim noćima, podmuklim napadima Albanaca i neizlečivih bolesti za sva vremena su obeležila ne samo balkanski front, nego i čitav Prvi svetski rat. Za to vreme, bugarske okupacione vlasti na teritoriji Srbije energično i sistematski su sprovodile bugarizaciju i neljudske zločine nad srpskim stanovništvom. Srbima su spaljivani i pljačkani domovi, silovane žene, ubijani sveštenici i dovođeni popovi iz Bugarske. Vrhunac izopačenosti Bugara bilo je mobilizovanje dečaka koji je trebalo da budu poslati na Solunski front kako bi se borili protiv svojih očeva. Otpor bugarskim vlastima pružen je u Toplici ustankom koji su predvodili Kosta Milovanović Pećanac i Kosta Vojinović februara 1917. godine. Slobodna teritorija, koju su uspostavili, bila je kratkog daha i održala se svega jedan mesec. Ustanak je bio krvavo ugušen, a bugarska odmazda strahovita i ispraćena sa dvadesetak hiljada ubijenih Srba. Po okončanju rata, tj. proboju Solunskog fronta od strane srpskih heroja 1918. godine, Srbija je oslobođena za manje od dva meseca. Cena ovog rata plaćena je preskupo, sa najverovatinje preko stotinu ubijenih Srba od strane bugarskih zločinaca.
Dugo priželjkivani rasplet srpsko-bugarskih odnosa 1937. godine poprimio je sasvim drugačiju konotaciju. Naime, tada je potpisan sporazum između Kraljevine Jugoslavije i Bugarske kojim je garantovano večno prijateljstvo. Ironično, predviđena večnost trajala je svega četiri godine, jer su Bugari brže-bolje dočekali novu priliku da se ustreme na srpske teritorije i narod. Svim srcem žudeći za osvetom za pretrpljene poraze u periodu od 1913. do 1918. godine, svakako ne zaboravljajući ni onaj davni kod Velbužda, Bugari su u periodu od 1941. do 1944. godine počinili niz stravičnih zločina nad srpskim civilima, prevashodno na jugu, koji se prema svim merilima, mogu karakterisati genocidom. Nakon rata, tačnije 1947. godine, Vlada NR Bugarske usvjila je dokument kojim je priznala učestvovanje bugarskih vojnih jedinica u zločinima nad Srbima.
Konačno, iskra zapaljena, za mnoge već davna i zaboravljena, u srednjevekovna vremena nikada nije potpuno zagašena. Prateći, dakle, razvoj i razmere zločina koje su Bugari činili, pogotovo u novijoj istoriji nad Srbima, bez sumnje navodi na zaključak o večnom neprijateljstvu ili barem sukobljenosti dva susedna naroda. Niti politički ili ekonomski interes, čak ni zajednička religija, nikada nisu uspevali da zbliže ova dva naroda i učine ih, ako ne više, bar diplomatskim ili ekonomskim saradnicima. Prošlost kao da užarenim plamenom gori bez namere da utihne i prizove razumu srpske istočne komšije. Uprkos protoku vremena, varvarski instinkti i primitivna želja Bugara za širenjem ka zapadu još uvek je prisutna i skoro sasvim sigurno čeka neki novi trenutak da pokaže svoje staro obličje.

Autor:Srđan Jović

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *