STEĆCI KAO MATERIJALNI ISTORIJSKI IZVORI

Društvo

Jedna od najstarijih naučnih disciplina, nastala još u antičkim vremenima, svoja saznanja, činjenice i teorije bazira na nstorijskim izvorima. Oni se dele na tri vrste: usmeno predanje koje je uglavnom prevaziđen metod savladavanja zagonetki iz prošlosti, zatim na pisane i materijalne izvore. Među ovim poslednjim spadaju stari predmeti, ostaci građevina, oružja i oruđa, grnčarija, novac, nakit, ali i oni malo poznati a to su nadgrobni spomenici. U srednjovekovnim srpskim državama oni se javljaju u periodu poznog srednjeg veka, tj. od X do XV veka, a nazivaju se stećci.
Srednjovekovni stećnjaci ili stojećci, kako se još nazivaju, spomenici su u obliku velikih kamenih blokova. Na njima su najčešće uklesane slikovne forme koje su imale dekorativnu ulogu. Više od 5500 stećnjaka ukrašeno je scenama iz svakodnevnog života, lova ili turnira, krstovima ili naoružanjem poput mačeva, luka i strele i sl. Jedan od najpoznatijih stećnjaka je, svakako samo prema svojoj monumentalnosti, Zgošćanski stećak, pronađen u okolini Kaknja. On na sebi nema nikakvih natpisa, ali je izuzetna ukrašenost ovog nadgrobnog spomenika, kao i lokacija na kojoj je pronađen, navela neke od istoričara da poveruju kako je on pripadao grobu ni manje ni više nego Stefana II Kotromanića. Međutim, ono što je istoričarima daleko važnije, na njima se mogu pronaći i čitavi natpisi.
Stećnjaci su najčešće krasili grobove na prostoru današnje Bosne i Hercegovine i Raške oblasti, odnosno prostora na kojima je nastala jedna od najstarijih srpskih država na Balkanu. Na ovim kamenim spomenicima ne može se pronaći nešto više od osnovnih podataka o pokojniku, međutim, kao posredni istorijski izvori mogu popuniti određene vremenske šupljine ili potvrditi one činjenice koje se mogu pronaći u nekim drugim izvorima, najčešće pisanim. Natpisi sa stećnjaka otkrivaju u prvom redu religijsku pripadnost pokojnika, samim tim i čitave njegove porodice. Zahvaljujući ovim podacima sa nadgrobnih ploča olakšano je utvrditi versku opredeljenost stanovništva određene oblasti i eventualnu sporadičnu ili masovnu promenu crkvenog ustrojstva. Ovo je svakako veoma važno imajući u vidu političku sliku prostora Balkana gde su srpske države oblikovane, smenjivane i ponovo stvarane, nekada i u jednom veku više od jednog puta. Imajući u vidu verski hijerarhijski poredak koji je u srednjem veku, pored brige o duhovnom stanju naroda, bio i svojevrsni kontrolor političkih i društvenih promena, podaci o veroispovesti pokojnika rasvetljuju onaj fini, nijansirani deo srednjovekovnog društvenog mozaika.
Natpisi iz kasnijeg perioda, tj. sa samog kraja srednjeg veka, kazuju i čitave priče, opominju na prolaznost života. Prepoznatljiv stećnjak sa ovakvom sadržinom je onaj iz Kočerina blizu Neretve, koji je pripadao grobu izvesnog Milošević Vignja. Ovaj stećnjak izuzetno je važan zbog toga što pored poruke koju pruža potomcima ostavlja i čitav spisak bosanskih vladara od Tvrtka do zbacivanja Ostoje, koje je takođe spomenuto na ovom neobičnom mestu. Radi se o tome da je pokojnik za života vrlo verovatno bio istaknuti dvorjanin vladara koji su se smenjivali. Zarad sećanja na sopstveni život kojim se očito ponosio, potomstvu u nasleđe ostavio je imena svih vladara kojima je služio.
Nakon najnovijih promena na druđtveno-političkoj pozornici Balkana, kao i u gotovo svim sferama društva i u istorijskoj nauci, javila su se i određena strujanja koja za cilj imaju preinačenje istorijske istine i nauke zarad zarad dnevnopolitičkih, trenutnih i veštačkih potreba. Napetost i tenziju koju faktori novoformiranih naroda stvaraju na Balkanu nisu zaobišli ni istoriju niti osnov njenih sredstava za razotkrivanje prošlosti.
Stećci, kao srednjovekovni spomenici, nedvosmisleno predstavljaju ostatke pravoslavnih i manjim delom katoličkih pogrebnih obreda i imaju tipično srpske, odnosno slovenske karakteristike. Tvrdnja da su obredi prilikom upokojenja kao i obeležavanje grobova zadržali određene elemente koje su Sloveni doneli iz svoje prapostojbine svakako je moguća i verovatna. Ipak, ne treba zapasti u hipnotički trans u kome bi bili okarakterisani i apsolutno prihvaćeni kao ostaci crkve bogumilske, koja je na prostoru Bosne, u jednom specifičnom istorijskom momentu, u toj regiji osnovala svoju versku zajednicu. Stvar je, pored pokušaja da se zakomplikuje, nadasve jednostavna. Bogumilska jeres zapravo je nastala i razvila se iz antagonizma prema pravoslavnom ustrojstvu i nije predstavljala veću opasnost od sličnih jeretičkih pokreta kako na istoku tako i na zapadu. Obrisi jeretičkih učenja svakako su opstali do pred kraj srednjeg veka, ali su materijalni ostaci, obredi, hramovi i dominantno versko shvatanje ostali, najpravilnije je reći, hrišćanski u onom smislu koji podrazumeva istočnopravoslavno i rimokatoličko.
Dakle, kao zaključak se, logično, nameće da mesta polemici nema, te da su eminentni naučnici, istoričari, poput primera radi Sime Ćirkovića, koristili ove materijalne istorijske izvore isključivo sekundarno, tj. u cilju upotpunjavanja celovite slike srpskog srednjevekovnog društva, njegovog nastanka i razvoja. Takođe, stećci osim kao nadgrobni spomenici pokojnika ostaju da žive i kao vekovni simboli koji potvrđuju prisutnost srpsko-pravoslavnog življa na svim srpskim zemljama tokom epohe srednjeg veka.

 

Autor: Srđan Jović

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *