Bogorodica anđela, najstarija ikona beogradska

Društvo
U srcu male crkve na Vračaru, u oltaru Crkve Svetog Save, već godinama se baštini neobična italokritska ikona iz, najverovatnije, 16. veka. – Ikona je obnovljena pre desetak godina kada je i otkriven njen značaj

Najstarija ikona u Beogradu, Bogorodica anđela, baštini se u srcu Crkve Svetog Save na Vračaru. Bogorodica stradalnica ili strasna kako se u narodu još zove potiče, kažu upućeni, iz 16. veka, mada se pominje podatak da je nastala možda još u 15. stoleću.

Kojim putevima je stigla u Crkvu Svetog Save nema jasnog saznanja, ali se u njoj čuva godinama.

– Reč je o takozvanoj italokritskoj ikoni o čijem postojanju je još 1936. godine govorio profesor Bogoslovskog fakulteta Lazar Mirković. Ova ikona vezana je za despota Stefana Lazarevića. Kada je sin kneza Lazara, despot Stefan povlačeći se sa vojskom ka severu zemlje došao do tada razrušenog Beograda, podigao ga je, utvrdio i 1403. godine proglasio prestonicom. Tu prestonicu je, kako stoji u istorijskim podacima, posvetio Presvetoj Bogomateri, odnosno Bogorodici. U to ime izrađena je ikona njoj posvećena, zaštitnici grada. Ali je, u međuvremenu, ona nestala i ne zna se pod kakvim okolnostima. Zbog toga je naručena druga, to je ova koja se čuva u našoj crkvi i zove se još Bogorodica Beogradska. Ona je jedna od malobrojnih italokritskih ikona Bogorodice sačuvanih na ovim prostorima, većina njih se uglavnom nalazi na primorju – kažu u Crkvi Svetog Save.

Ikona je sve vreme, koliko se zna, bila u svetosavskoj crkvi i nalazila se u oltaru, na ikonostasu sa unutrašnje strane. Njen pravi značaj otkriven je tek pre desetak godina kada je delimično restaurisana. Restauraciju i konzervaciju uradio je slikar-konzervator-restaurator Filip Gorgijev.

Ikona je bila u prilično lošem stanju. Prekrila ju je čađ, lak joj je pocrneo, prostor između dasaka se rasušio, falili su i neki delovi… Bila je ikonopisana na daskama postavljenim po horizontali što nije uobičajeno. Utvrđeno je i da se ispod ikone Bogorodice nalazila druga ikona, jer je u nekim ćoškovima otkrivena pozlata i delovi draperije. Slikarstvo na ikoni je izuzetno pa su postojala mišljenja da ju je slikao čuveni kritski umetnik Rico. Ali, za njegov rad je karakteristično to što ispod arhangela sa leve i desne strane postoje zapisi, a na ovoj ikoni toga nije bilo. Zato nije potvrđeno da je ona njegovo delo.

 

U Srbiji pod Turcima italokritske ili kritsko-venecijanske ikone nisu bile posebno tražene jer su, naročito u razdoblju obnovljene Pećke patrijaršije (od 1557), sve do Velike seobe (1690) gotovo sve potrebe zadovoljavali domaći freskopisci i ikonopisci. Oni su bili znatno konzervativniji od Grka (naročito Krićana), slikajući samo ono što su mogli da vide na delima nastalim u vreme samostalne srpske države.

– Italokritskim ili tačnije kritsko-venecijanskim ikonama nazivaju se dela nastala posle pada Carigrada 1453. godine. Nakon te godine na bivšoj teritoriji Vizantije umetnička produkcija je opala, izuzev na Kritu, koji je pod svojom vlašću držala Mletačka republika. Ipak, veze između Venecije i Mletačke republike su ostale i bile su veoma snažne uprkos povremenim sukobima. U Veneciji je i pre pada Carigrada postojala brojna i uticajna grčka zajednica, a ona je osetno ojačala posle propasti Vizantije. Grčki trgovci, pomorci, vojnici i zanatlije dugo su zadržali svoju pravoslavnu veru, kojoj se Mletačka republika nimalo nije protivila. Tako se dogodilo da je Krit postao „ostrvo slikara” i istorijski izvori kažu da ih je u 16. veku tamo živelo nekoliko hiljada. Koliko god integrisani u „zapadno” društvo Venecije, Grci su i dalje neko vreme naručivali tradicionalne ikone – objašnjava prof. dr Oliver Tomić, istoričar umetnosti.

U Srbiju su kritsko-venecijanske ikone stizale uglavnom kao privatna svojina ili pojedinačni darovi.

– Ikona Bogorodice je lep primer kritsko-venecijanskog stila, tipičnog za 16. vek. Na ovoj ikoni ne postoji previše ukrasa. Na njoj se vide anđeli koji donose Hristu simbole stradanja zbog čega se on privija uz majku. Ovo je vizantijski obrazac. Ovakva koncepcija Bogorodice sa Hristom postoji i na fresci u Žiči – kaže Tomić.

U Beogradu postoji još jedna ikona Bogomajke iz 16. veka i čuva se u Crkvi Svetog Marka. To je Bogorodica Odigitrija, Putevoditeljica.

Koja je od ove dve ikone starija, nije tačno utvrđeno. Ipak, prema procenama nekih stručnjaka, ikona u Crkvi Svetog Save najstarija je u prestonici.

Izvor: Politika

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *