Jugosloveni u Španskom građanskom ratu

Društvo

Iako tadašnja Jugoslavija, za vreme Stojadinovićevog antikomunizma, nije bila za transparentno mešanje u unutrašnja pitanja jedne suverene evropske države, postojalo je oko 1700 Jugoslovena koji su zbog svojih ideala dobrovoljno otišli u Španiju da se bore protiv fašizma.

 

RAT KOJI JE BIO VEĆI OD ŠPANIJE

Rat koji se vodio između Druge španske republike i Frankovih fašističkih snaga trajao je tri godine, od 1936. do 1939. i uspeo je da odnese pola miliona života među kojima i dosta civila. Franko je uspeo na kraju rata da ostvari svoje ciljeve te je uspostavio monarhiju i vojnu diktaturu što je za posledicu imalo raseljavanje republikanaca. Tada je oko pola miliona uplašenih Španaca pobeglo od strahote tražeći utočište u drugim zemljama poput Francuske, Latinske Amerike i Severne Afrike. Ovaj rat dve Španije gde su na jednoj strani bili anarhisti, komunisti i drugi levičari, a na drugoj desničari, fašisti i slične formacije predstavljao je samo generalnu probu za II svetski rat koji je usledio nekoliko godina kasnije. U ovom ratu se moglo videti prvo veliko civilno bombardovanje na stanovništvo Gernike gde su upotrebljivani padobranci, kao i najveća kopnena i vazdušna ofanziva starog grada Belćitea koji je sravljen sa zemljom i gde je život izgubilo više od 5.000 ljudi. Ideološka podela između desničarskih nacionalista i levičarskih republikanaca podelili su ceo svet na dve struje mišljenja. Budući da je konflikt eskalirao i među drugim država koje su podržavale jednu od te dve strane, internacionalni dobrovoljci pristigli u Španiju, postali su simbol republikanske borbe.

 

JUGOSLOVENSKI CVET KOMUNIZMA

Sa jednom torbom u ruci 1.775 jugoslovenih dobrovoljaca otisnulo se za Španiju. Iz čak 24 zemlje pristigli su naši ljudi da brane slobodu čovečanstva i budućih generacija. Jugosloveni su dolazili iz Francuske, Belgije, Sovjetskog Saveza, Kanade i još mnogih država. Što se nacionalnosti tiče najviše je bio Hrvata, Slovena, Srba, Crnogoraca i Makedonca. Po političkoj opredeljenosti dominirali su komunisti, zatim socijaldemokrate, članovi Hrvatske seljačke stranke Stjepana Radića, anarhisti i ostale pristalice različitih uverenja. Na čelu Komunističke partije je Milan Gorkić, a nakon njegovog smenjivanja Josip Broz Tito, preuzeo regrutaciju radničkih kolonija iz Pariza i Belgije, dok je Milovan Đilas bio zadužen za Beograd. Mobilizacija se odvijala u malim grupama kako ne bi bili otkriveni od policije koja je budnim okom motrila na sve kopnene i pomorske granične prelaze. KPJ je uložila sve napore da pomogne španskim civilima i tamošnjim radnicima što preko slanja potrebne hrane, pića i cigareta, što preko mobilisanja dobrovoljaca.

Najviše jugo-dobrovoljaca bilo je u pešadiji, dok je postojala i naša jedinica pod imenom Petko Miletić, ali je kasnije promenjen naziv te jedinice nakod Miletićevog smenjivala. U Španiju su pristigli najviše naši studenti iz drugih evropskih gradova kao i žene koje su uglavnom bile bolničarke i doktorke. Bila su i dva avijatičara – Boško Petrović i Josip Križaj koji su život ostavili na ovom poluostrvu. Najmlađi borac imao je samo 14 godina i krenuo je sa svojim ocem. Nakon nekoliko meseci otac je poginuo, a Stevan Varga ostaje sam do kraja rata. Veći deo dobrovoljaca otišao je u rat pod pseudonimom kako bi sakrili svoje identitete, jer su ilegalno stizali u zemlju što brodovima što kopnenim putevima.

 

photo: wikipedia

FORMIRANJE DOBROVOLJACA U ŠPANIJI

Odlukom Republikanske vlade, 22. oktobra 1936. formirane su Internacionalne brigade u koje je formacijski raspoređeno 1.700 dobrovoljaca Jugoslovena u sve rodove vojske, uglavnom skoncentrisani u čete: „Balkanska“, „Ivan Cankar“, „Matija Gubec“, bataljone: „Dimitrov“, „Đuro Đaković“, „Masarik“, „Divizionario“ i u 129. internacionalnoj brigadi. Činili su jezgro u artiljerijskim baterijama: „Karl Libkneht“, „Gotvald“, „Kolarov“, „Stjepan Radić“, „Roza Luksemburg“ i Jugoslovenskoj protivtenkovskoj bateriji. Bilo ih je u diverzantskim odredima, avijaciji, mornarici i sanitetskim službama, bili su instruktori u španskim jedinicama, članovi Štaba i komandanti Internacionalnih brigada. Jugoslovenski dobrovoljci su učestvovali u mnogim značajnim vojnim operacijama na tlu Španije.

Poznato je da su u borbama u Španiji učestvovala neka od najpoznatijih lica Narodnooslobodilačke borbe – Koča Popović, Peko Dapčević, Petar Drapšin, Veljko Vlahović, Lazar Udovički i brojni, kasnije, partizani. Veliki broj Jugoslovena dostigao je visoke činove od kojih su neki postali potpukovnici, majori, kapetani i poručnici. Posebno se ističe Vladimir Ćopić koji je bio tada na najvišoj poziciji, kao komandant XV Internacionalne brigade.

 

NARODNI HEROJI

Vlada Kraljevine Jugoslavije nije dozvolila povratak u zemlju preživelim jugoslovenskim dobrovoljcima, zbog čega su bili internirani po francuskim logorima odakle su sa manje ili više sreće uspeli da se vrate u domovinu. Komunistička partija Jugoslavije organizovala je široku akciju u zemlji za slanje pomoći u logore i za povratak „naših španaca“, jer su odlukom Vlade ostali bez državljanstva. Takođe, priličan broj ljudi je rezolucijom Informbiroa završilo kasnije na Golom otoku.

Skoro svaki drugi jugoslovenski borac izgubio je život u Španiji. Od 800, njih 350 se vratilo u zemlju. 1971. godine svi koji su preživeli odlikovani su ordenom narodnog heroja, a ne toliko upečatljiv spomenik u njihovu čast podignut je u Karađorđevom parku uz pomoć Udruženja Španski borci u Beogradu.

Mnogi naši analitičari i istoričari smatraju da je doprinos jugoslovenskih dobrovoljaca u Španiji crveni projekat SSSP-a i Kominterne, te na taj način dolazi do diskreditacije značaja Internacionalnih brigada i motiva učešća na hiljade ljudi. Iako je pobedio fašistički režim koji podrazumeva hijerarhijsko društvo i bojazan od sveta slobodnih i jednakih ljudskih bića, ostaje duhovna pobeda svih poraženih boraca koji su život dali za  međunarodnu solidarnost, demokratiju i prave ljudske vrednosti.

Autor: Isidora Simić

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *