25 godina od okončanja rata u BiH koji je trajao više od 40 meseci!

Politika

Rat u Bosni i Hercegovini je izraz za oružani sukob koji se odvijao na prostoru današnje Bosne i Hercegovine od proleća 1992. do jeseni 1995. Uzrok rata je bio raspad SFRJ, odnosno odluka Bošnjaka i Hrvata BiH da se proglasi nezavisnost, čemu se žestoko protivila srpska zajednica, nastojeći BiH zadržati u Jugoslaviji, odnosno nasilno priključiti nju ili njene delove u novu srpsku državu ili države.

U ratu su se tako na jednoj strani našle vojne i policijske formacije pretežno muslimanske vlade u Sarajevu kasnije organizirane u armiju BiH, kojima su, zavisno od perioda pomagale razne muslimanske paravojne formacije, Hrvatska vojska, Hrvatsko veće obrane, dobrovoljci iz islamskih zemalja, a na kraju i snage NATO. Na drugoj strani su bile srpske paravojne formacije kasnije organizirane u Vojsku Republike Srpske, kojima su, pomagale snage JNA, dobrovoljaca i paravojnih formacija iz Srbije, te snage Autonomne republike Zapadne Bosne. U periodu 1992-94. je trajao i sukob između Armije BiH i HVO-a, poznat pod nazivom bošnjačko-hrvatski sukob. Rat je okončan Daytonskim mirovnim sporazumom kojim je BiH priznat suverenitet i teritorijalni integritet BiH, ali i podela na bošnjačko-hrvatski i srpski entitet.

Za rat se ponekad koriste različiti nazivi, a često se smatra delom iste istorijske celine kao i rat u Hrvatskoj. U BiH, pogotovo među Bošnjacima, je čest izraz Agresija na Bosnu i Hercegovinu, dok se u delu srpskog stanovništva u Republici Srpskoj koristi izraz Otadžbinski rat i pravilnije Odbrambeno otadžbinski rat. U Srbiji se, koristi izraz Građanski rat u Bosni i Hercegovini.

S obzirom na trajanje, oko 100.000 poginulih ili nestalih, preko 2 miliona raseljenih ili izbeglica, razaranja, ratne zločine i medijski odjek, rat u Bosni i Hercegovini predstavlja najvećim od svih oružanih sukoba izazvanih raspadom Jugoslavije, odnosno najveći oružani sukob na tlu Europe nakon završetka Drugog svetskog rata.

Na rat u BiH su u velikoj meri uticale kako specifične geografske prilike, tako i vojna infrastruktura i doktrina nasleđena iz vremena bivše Jugoslavije, odnosno planovi koji su pretpostavljali da će Jugoslavija u slučaju strane invazije najuspješniji otpor pružati upravo u BiH. Zbog toga je u BiH bio sagrađen i održavan relativno veliki broj vojnih objekata, kao što su aerodromi, fortifikacijski objekti, skladišta, ali i tvornice oružja, pogotovo u Srednjoj Bosni.

JNA će pre početka sukoba uspela pod svoju kontrolu staviti relativno veliki deo oružja i drugih resursa TO, te ih kasnije staviti na raspolaganje srpskoj strani.

Posebnu dimenziju sukobu, pogotovo u ranoj fazi, je dalo i relativno velika količina streljačkog oružja u posedu građana – prema podacima republičkog MUP-a iz juna 1991. godine, 92.500 Muslimana prijavilo je 110.400 komada oružja, 131.900 Srba prijavilo je 157.200 komada oružja, a 43.000 Hrvata je prijavilo 51.800 komada oružja. Smatra se da je stvarna količina oružja u posedu građana bio gotovo triput veća. Velike količine ilegalnog oružja su značajno olakšale stvaranje različitih paravojnih formacija koje su delovale u prvim mesecima sukoba. Određenu ulogu je imao i embargo UN na izvoz oružja na područje bivše Jugoslavije, izglasan u jesen 1991. kao deo napora da se zaustavi rat u Hrvatskoj, a koji je na snazi ostao sve vreme sukoba; on je najteže pogodio muslimansku stranu, pogotovo na početku, s obzirom da je JNA (a kasnije i Vojska Republike Srpske) uz već postojeće teško oružje u BiH raspolagala i sa sredstvima povučenim iz Slovenije i Hrvatske.

Specifičnost rata u BiH se ogledala i u tome da je, zbog predratne etničke izmešanosti, ali i geografskih prilika, postojao određeni broj enklava, odnosno područja koja su se našla manje ili više izolovana od svojih matičnih vlasti, a gde su lokalne vojno-političke strukture provodili vlastitu politiku, a što je ponekad uključivalo različite oblike ekonomske saradnje, a nekada tajno ili otvoreno vojno savezništvo sa nominalnim neprijateljima.

Maltene pred kraj rata srpske snage, kojima je u pomoć pristigao određen broj pripadnika Arkanove Srpske dobrovoljačke garde, pokušale su izvesti manji broj ograničenih kontranapada, kojima je cilj bio vraćanje Ključa, odnosno usporavanje bošnjačkog i hrvatskog napredovanja. Te akcije su doživjele neuspeh, te nisu mogle zaustaviti završne bošnjačko-hrvatske ofenzive koje su započele 8. oktobra.

Bošnjačke snage su tako izvele ofanzivu kojom su uspele probiti srpske linije i 11. oktobra zauzeti Sanski Most te nastavile napredovanje prema Prijedoru. Hrvatske snage su isti dan otpočele još spektakularniju ofanzivu; sledeći dan je zauzet Mrkonjić Grad, a nakon čega su, prema srpskim navodima, hrvatske snage izvršile masakr nekoliko stotina civila i zarobljenih pripadnika VRS. Hrvatske snage su nastavile napredovanje te stigle na oko 23 km udaljenosti od Banja Luke, kojoj je prekinuta isporuka električne energije te je došlo do sveopšte demoralizacije i panike.

BiH je zaustavila svoje napredovanje 13. oktobra, a 15. oktobra je svoje napredovanje zaustavila i HV. Motivi za tu odluku su kasnije postali predmet brojnih kontraverzi, koji su uključivali kako međusobne optužbe tadašnjih saveznika, tako i tvrdnje da je ofanziva zaustavljena izričitim nalogom američke vlade, odnosno njenog predstavnika Richarda Holbrookea. Taj pritisak, koji je prema nekim navodima uključivao i pretnju NATO-vim zračnim udarima, se obično tumači bojazni zapadnih državnika kako bi pad Banja Luke izazvao humanitarnu katastrofu, odnosno otežao tada već uznapredovale aktivnosti u cilju konačnog diplomatskog rešenja u kom srpska strana, suočena sa očiglednim vojničkim porazom, više nije predstavljala prepreku.

Nakon što se primirje, koje je službeno bilo proglašeno 5. oktobra, počelo primenjivati, otpočele su pripreme za veliku mirovnu konferenciju. Kao mesto njenog održavanja je odabrana američka vazduhoplovna baza Wright-Patterson kraj grada Dayton u saveznoj državi Ohio.

Konferencija je otpočela 1. novembra, a na njoj je srpsku stranu predstavljao Milošević, hrvatsku Tuđman, a bošnjačku Izetbegović. Američku vladu je predstavljao Holbroke, kao i general Wesley Clark. Konferencijom je uz Holbrokea predsedao američki državni sekretar Warren Christopher, uz – predstavnika EU Carla Bildta i ruskog zamenika ministra spoljnih poslova Igora Ivanova.

Sadržaj sporazuma se uglavnom naslanjao na prethodni priedlog Kontakt-grupe i sa okvirnim načelima su se uglavnom složili svi. BiH je tako očuvana kao međunarodnopravni subjekt, odnosno država čije su granice, suverenitet i teritorijalni integritet priznale obe susedne zemlje. Sa druge strane, njeno unutrašnje uređenje je predviđalo podelu na dve države koje su prozvane „entitetima“ – Federaciju BiH, koja je trebala zauzimati 51 %, i Republiku Srpsku koja je trebala zauzimati 49 %.

Sporazum je takođe sadržavao detaljne odredbe o mehanizmima njegove primene. Tako je predviđeno stvaranje tzv. Snaga za primenu, odnosno međunarodnih vojnih snaga koje su trebale nadzirati razdvajanje i demobilizaciju zaraćenih strana, odnosno uspostavljati okvirni red i mir; one će kasnije postati poznate kao Stabilizacijske snage ili SFOR. Još važnije je bilo uspostavljanje institucije Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu. Time je poratna Bosna i Hercegovina postala protektorat međunarodne zajednice.

Sporazum je konačno postignut 21. novembra, a potom je svečano potpisan u Parizu 14. decembra, pri čemu su među supotpisnicima bili američki predsednik Clinton, francuski predsednik Chirac, britanski premijer John Major, nemački kancelar Helmut Kohl i ruski premijer Viktor Černomirdin.

Autor:  Jelena Ribarov

 

 

 

 

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *